تذهیب چیست؟ تاریخچه، انواع، آموزش و کاربردهای هنر تذهیب

تذهیب چیست؟ تاریخچه، انواع، آموزش و کاربردهای هنر تذهیب

در دسامبر ۲۰۲۳، هنر «تذهیب» در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت در یونسکو به ثبت رسید (UNESCO, 2023). این رویداد جهانی، گواهی بر جایگاه بی‌بدیل این هنر زراندود در فرهنگ ایرانی و تمدن اسلامی بود. تذهیب، فراتر از یک تزئین ساده، روایتگر سده‌ها ذوق، معنویت و عشق به زیبایی است.

تذهیب یکی از اصیل‌ترین هنرهای سنتی ایران است که با استفاده از طلا، رنگ‌های درخشان و نقوش پیچیده، به تزئین صفحات کتاب‌های خطی، قرآن‌ها، دیوان‌های شعر و قطعات خوشنویسی می‌پردازد. این هنر در طول سده‌ها با مهارت هنرمندان ایرانی تکامل یافته و مجموعه‌ای از نقوش انتزاعی، گردش‌های اسلیمی، گل‌های ختایی و ترکیب‌بندی‌های هندسی را در قابی از طلا به نمایش می‌گذارد. در مجموعه «نقش ایران»، میراث این هنر گران‌بها در قالب فایل‌های وکتور باکیفیت برای استفاده طراحان و هنرمندان معاصر حفظ و ارائه می‌شود.

ریشه واژه تذهیب

واژه «تذهیب» از ریشه عربی «ذَهَبَ» به معنای «طلا» گرفته شده و در لغت به معنای «طلاکاری کردن» یا «زراندود نمودن» است. این نام‌گذاری ساده، اهمیت عنصر طلا را به عنوان ماده اصلی این هنر نشان می‌دهد.

در زبان فارسی، از این هنر با نام‌های «زرافشان» یا «طلااندازی» نیز یاد شده است. همچنین هنرمند تذهیب‌کار را «مُذَهِّب» می‌نامند. با وجود اهمیت طلا، رنگ‌های دیگری چون لاجورد، شنگرف، زنگار و سفیداب نیز در تذهیب نقشی اساسی و گاه هم‌تراز با طلا دارند (آژند، ۱۳۸۶).

تاریخچه تذهیب در ایران

پیشینه پیش از اسلام

ریشه‌های کتاب‌آرایی و استفاده از رنگ و نقش در صفحات مکتوب را می‌توان در ایران پیش از اسلام جست‌وجو کرد. هنر مانویان که به تزئین نسخ دینی خود اهمیت فراوان می‌دادند، از نمونه‌های اولیه این سنت است. قطعات به‌جامانده از کتاب‌های مصور مانوی که در تورفان (واقع در چین امروزی) کشف شده، گواهی بر این پیشینه کهن است (گری، ۱۳۷۹).

سده‌های نخستین اسلامی

با ورود اسلام و اهمیت یافتن کتابت قرآن کریم، هنر تذهیب مسیر تازه‌ای یافت. قدیمی‌ترین قرآن‌های مذهب موجود به سده‌های سوم و چهارم هجری قمری بازمی‌گردد. تذهیب در این دوره ساده و مختصر بود و بیشتر برای تفکیک سوره‌ها و آیات یا تزئین حواشی با ترنج‌هایی کوچک به کار می‌رفت (آژند، ۱۳۸۶).

دوره سلجوقی

در دوره سلجوقیان، تذهیب از سادگی اولیه فاصله گرفت. استفاده از اسلیمی‌های مارپیچ و رنگ لاجورد در کنار طلا، تحولی در ترکیب‌بندی صفحات ایجاد کرد. قرآن‌های به‌جامانده از این عصر، مانند نمونه محفوظ در موزه آستان قدس رضوی، نشان‌دهنده این پیشرفت هستند.

دوره ایلخانی

دوره ایلخانان را می‌توان نخستین عصر طلایی تذهیب ایرانی دانست. در این دوره، تحت حمایت دربار و با تأثیرپذیری از سنت‌های هنری چین، تذهیب به شکوه و ظرافت چشمگیری رسید. در همین دوره بود که نقوش ختایی با الهام از هنر طبیعت‌گرای شرق دور، به تذهیب ایرانی راه یافت و در کنار اسلیمی‌های سنتی نشست (پوپ، ۱۳۸۷).

دوره تیموری

دوره تیموریان نقطه اوج دیگری در تاریخ تذهیب ایران است. در این دوره، مکاتب هنری هرات و شیراز به مراکز اصلی کتاب‌آرایی تبدیل شدند. تذهیب این عصر با ظرافت فوق‌العاده در طراحی، تنوع رنگی و ترکیب استادانه اسلیمی و ختایی شناخته می‌شود (گری، ۱۳۷۹).

دوره صفوی

در دوره صفوی، تذهیب به اوج تنوع و گستردگی رسید. مکاتب تبریز، قزوین، شیراز و اصفهان هر یک سبکی متمایز پدید آوردند. تذهیب دیگر تنها محدود به قرآن‌ها نبود، بلکه دیوان‌های شعر، کتب علمی و تاریخی، مرقعات و تک‌برگ‌های خوشنویسی را نیز آراسته بود (پوپ، ۱۳۸۷).

دوره قاجار و معاصر

در دوره قاجار، تذهیب با تأثیر از هنر اروپایی، رنگ‌های روغنی و نقوش طبیعت‌گرایانه را تجربه کرد. در دوره معاصر نیز این هنر با تلاش هنرمندان احیاگر تداوم یافت و امروزه با ثبت جهانی در یونسکو، وارد فصل جدیدی از حیات خود شده است. مجموعه «نقش ایران» با آرشیوی از هزاران طرح وکتور تذهیب، نقشی در حفظ و گسترش این هنر در عصر دیجیتال ایفا می‌کند.

تذهیب به عنوان میراث فرهنگی

هنر تذهیب در دسامبر ۲۰۲۳ در هجدهمین نشست کمیته بین‌الدولی پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس یونسکو، به عنوان پرونده مشترک ایران، ترکیه، آذربایجان و ازبکستان به ثبت جهانی رسید (UNESCO, 2023). برای مطالعه جزئیات بیشتر می‌توانید به صفحه رسمی این میراث در وب‌سایت یونسکو مراجعه کنید. این رویداد، جایگاه تذهیب را در فرهنگ جهانی تثبیت کرد.

تفاوت تذهیب ایرانی با عثمانی و هندی

هرچند تذهیب در سراسر جهان اسلام رواج داشته، اما سبک‌های منطقه‌ای تفاوت‌های قابل توجهی دارند (آژند، ۱۳۸۶):

تذهیب ایرانی با گردش‌های نرم، تعادل اسلیمی و ختایی و استفاده از لاجورد در کنار طلا شناخته می‌شود. فضای خالی در آن اهمیت دارد.

تذهیب عثمانی رنگ‌های تندتر، نقوش ختایی غالب با گل‌های طبیعی‌گرایانه مانند میخک و لاله، و طلاکاری گسترده‌تری را به نمایش می‌گذارد.

تذهیب هندی که در دوره گورکانیان و تحت تأثیر هنرمندان مهاجر ایرانی شکل گرفت، ترکیبی از عناصر ایرانی با نقوش بومی و رنگ‌های غلیظ است.

ویژگی‌های بصری تذهیب

طلا به عنوان عنصر اصلی

مهم‌ترین شاخصه بصری تذهیب، درخشش طلاست. طلا در تذهیب ایرانی تنها برای زیبایی نیست، بلکه نمادی از نور، الوهیت و امر قدسی است. این ماده ارزشمند به دو صورت ورق‌ای (چسباندن برگ‌های نازک طلا) و محلول (ترکیب پودر طلا با صمغ و اجرا با قلم‌مو) به کار می‌رفته است (فضائلی، ۱۳۸۳).

رنگ‌های غالب

پالت رنگی تذهیب ایرانی بسیار غنی است:

• لاجورد: آبی سیر که زمینه بسیاری از تذهیب‌ها را تشکیل می‌دهد و تضادی چشم‌نواز با طلا ایجاد می‌کند.
• شنگرف: قرمز درخشان برای جزئیات و حاشیه‌ها.
• زنگار: سبز ملایم حاصل از اکسید مس.
• سفیداب: برای ایجاد روشنایی و برجسته‌سازی.
• زرنیخ: زرد مایل به نارنجی.

تقارن و تعادل

تقارن یکی از اصول بنیادین تذهیب ایرانی است. اغلب طرح‌ها بر اساس یک محور تقارن شکل می‌گیرند که حس تعادل و آرامش را به بیننده القا می‌کند. این تقارن، بازتابی از مفهوم نظم کیهانی در جهان‌بینی اسلامی است.

ترکیب اسلیمی و ختایی

تقریباً در تمام آثار تذهیب، دو نظام اصلی نقوش گیاهی، یعنی «اسلیمی» و «ختایی»، مکمل یکدیگرند. اسلیمی با گردش‌های مارپیچ و انتزاعی، نماد وحدت و حرکت است و ختایی با گل‌ها و برگ‌های شکفته، جلوه‌ای از کثرت و زیبایی طبیعت را نشان می‌دهد.

گردش اسپیرال

گردش‌های اسپیرال یا مارپیچی، شالوده و ستون فقرات طراحی در تذهیب هستند. این گردش‌ها که «مادر نقوش» نامیده می‌شوند، از یک نقطه آغاز شده و با حرکتی موزون گسترش می‌یابند و به کل ترکیب، وحدت و پیوستگی می‌بخشند (فضائلی، ۱۳۸۳).

اجزای تشکیل‌دهنده تذهیب

یک صفحه مذهب از اجزای مختلفی با نام‌های مشخص تشکیل شده است. شناخت این اجزا به درک بهتر این هنر کمک می‌کند. در مجموعه «نقش ایران»، بسیاری از این اجزا به صورت فایل‌های وکتور مجزا و آماده ارائه می‌شوند.

سرلوح

صفحه‌ای مذهب که در آغاز کتاب‌ها یا بخش‌های مهم می‌آید. سرلوح معمولاً پرکارترین و باشکوه‌ترین بخش تذهیب یک نسخه است و شامل یک کتیبه و یک طرح مرکزی (لچک و ترنج) می‌شود.

ترنج

نقشی شبیه به میوه ترنج یا بادام که در مرکز صفحه یا میانه حاشیه‌ها قرار می‌گیرد. ترنج نقطه کانونی و یکی از مهم‌ترین نقوش تذهیب است که اغلب با اسلیمی‌ها و ختایی‌ها پر می‌شود.

لچک

نقش‌های مثلثی شکلی که در چهار گوشه یک قاب مربع یا مستطیل می‌نشینند و با ترنج مرکزی ترکیب می‌شوند. ترکیب ترنج و لچک از رایج‌ترین الگوهای ترکیب‌بندی در تذهیب است.

شمسه

شمسه نقشی دایره‌ای شکل که از مرکز به صورت شعاعی گسترش می‌یابد. این نقش که نام خود را از خورشید (شمس) گرفته، نمادی از نور است و در تذهیب و معماری ایرانی-اسلامی کاربرد فراوان دارد.

حاشیه

نوارهای تزئینی که قاب اصلی تذهیب را در بر می‌گیرند. حاشیه‌ها می‌توانند ساده یا شامل نقوش اسلیمی، ختایی، بته‌جقه و کتیبه‌های ظریف باشند.

کتیبه

نوارهای افقی یا عمودی که معمولاً شامل متون خوشنویسی‌شده (آیات قرآن، اشعار یا نام سفارش‌دهنده) هستند و با تذهیب ظریف در زمینه آراسته می‌شوند.

زنجیره و شرفه

زنجیره‌ها خطوط باریکی هستند که بخش‌های مختلف را جدا می‌کنند. شرفه‌ها نیز نقش‌های دندانه‌دار و کنگره‌ای هستند که در لبه‌های داخلی قاب‌ها دیده می‌شوند و تداعی‌کننده کنگره‌های معماری ایرانی-اسلامی‌اند.

انواع تذهیب

تذهیب را از منظرهای گوناگون می‌توان دسته‌بندی کرد:

بر اساس محل کاربرد در نسخه خطی

بر اساس سبک هنری

• سبک هرات (دوره تیموری): ظرافت فوق‌العاده، خطوط باریک، رنگ‌های ملایم و استفاده فراوان از نقوش ختایی. این سبک اوج لطافت در تذهیب ایرانی را نشان می‌دهد (گری، ۱۳۷۹).
• سبک تبریز (دوره ایلخانی و صفوی): طلاکاری با غلظت بالا، نقوش اسلیمی قوی و پرتحرک، و رنگ‌های گرم. تذهیب تبریز معمولاً پرکارتر و سنگین‌تر است (پوپ، ۱۳۸۷).
• سبک شیراز: سادگی نسبی، رنگ‌های درخشان و تضادهای قوی. این سبک سده‌ها در شیراز تداوم داشت و برای تولید انبوه نسخ مناسب بود (آژند، ۱۳۸۶).
• سبک اصفهان (دوره صفوی متأخر): تلفیقی از دستاوردهای مکاتب پیشین، با نقوش متنوع و رنگ‌های متعادل.
• سبک قاجار: تأثیرپذیری از هنر اروپا، استفاده از رنگ‌های روغنی و نقوش طبیعت‌گرایانه مانند گل‌های چندپر و پرندگان.

بر اساس نوع نقوش

• تذهیب اسلیمی: غلبه گردش‌های مارپیچ اسلیمی، رایج در دوره‌های اولیه.
• تذهیب ختایی: غلبه گل‌ها و برگ‌های شکفته، رایج از دوره ایلخانی به بعد.
• تذهیب ترکیبی: ترکیب ماهرانه اسلیمی و ختایی که از دوره تیموری به بعد رایج شد. در این سبک، اسلیمی ساختار اصلی را می‌سازد و ختایی فضاهای خالی را پر می‌کند.

کاربردهای تذهیب در هنر ایران

کتاب‌آرایی

مهم‌ترین بستر تذهیب، صفحات نسخ خطی بوده است. قرآن‌های نفیس، دیوان‌های شعر (حافظ، سعدی، مولوی)، شاهنامه فردوسی و کتب علمی، همگی با تذهیب آراسته می‌شدند (پوپ، ۱۳۸۷).

قطعات خوشنویسی

تک‌برگ‌های خوشنویسی از استادان بزرگ اغلب با حاشیه‌های مذهب، جدول‌کشی و گل‌های پراکنده تزئین می‌شدند. هم‌نشینی خط و تذهیب از زیباترین جلوه‌های هنر ایرانی است (فضائلی، ۱۳۸۳).

نگارگری

تذهیب و نگارگری (مینیاتور) دو هنر درهم‌تنیده‌اند. صفحات نگارگری با حاشیه‌های مذهب قاب‌بندی می‌شدند و گاه از طلا برای جزئیات لباس و بنا در درون نگاره استفاده می‌شد (گری، ۱۳۷۹).

جلدسازی و معماری

جلدهای نفیس کتاب‌ها با تکنیک‌های تذهیب (سوخت، معرق چرم، جلد روغنی) تزئین می‌شدند. همچنین، نقوش تذهیب تأثیر عمیقی بر کاشی‌کاری، گچ‌بری و منبت‌کاری در معماری ایرانی-اسلامی گذاشته است (پوپ، ۱۳۸۷).

طراحی معاصر

امروزه نقوش تذهیب در طراحی گرافیک، طراحی پارچه، کاغذ دیواری، بسته‌بندی، طراحی لوگو و تولید فایل‌های وکتور برای دستگاه‌های برش لیزری و CNC کاربرد گسترده‌ای یافته و حیات آن را در عصر دیجیتال تداوم بخشیده است. «نقش ایران» با ارائه بیش از ۶۰۰۰ محصول وکتور در این حوزه، یکی از منابع اصلی دسترسی به این نقوش برای طراحان معاصر است.

مراحل اجرای تذهیب به صورت گام‌به‌گام

اجرای یک تذهیب اصیل، فرایندی زمان‌بر و دقیق است که مراحل اصلی آن بر اساس سنت کارگاهی ایران به شرح زیر است (آژند، ۱۳۸۶):

1. آماده‌سازی کاغذ: کاغذ دست‌ساز با آهار (نشاسته، سریشم) پوشش داده می‌شود تا جذب رنگ کنترل شود. سپس با مهره صیقل می‌خورد تا سطحی صاف و براق پیدا کند.
2. طراحی اولیه: طرح کلی، محل ترنج‌ها، لچک‌ها، حاشیه‌ها و گردش‌های اسلیمی با مداد روی کاغذ رسم می‌شود.
3. قلم‌گیری: خطوط اصلی با قلم‌مو و رنگ مشکی یا تیره قلم‌گیری می‌شوند. ضخامت خطوط باید تدریجی و روان تغییر کند.
4. رنگ‌گذاری: زمینه‌ها و بخش‌های مختلف با رنگ‌های اصلی (لاجورد، شنگرف و…) به صورت لایه‌لایه پر می‌شوند. ترتیب کار معمولاً از رنگ‌های سرد به گرم است.
5. طلاگذاری: حساس‌ترین مرحله که به دو روش ورق‌ای (چسباندن برگ طلا) و محلول (اجرای طلای مخلوط با صمغ با قلم‌مو) انجام می‌شود.
6. پرداخت نهایی: سایه‌زنی اطراف نقوش، نقطه‌گذاری‌ها، خطوط تزئینی ریز و افزودن جزئیات نهایی انجام می‌شود.
7. جدول‌کشی: جدول‌ها (خطوط جداکننده بخش‌ها) با طلا، لاجورد یا شنگرف رسم می‌شوند و کار برای آخرین بار بازبینی می‌گردد.

نمونه‌های مشهور تذهیب

• قرآن بایسنقری: یکی از شاهکارهای تذهیب، که به سفارش بایسنقر میرزا (شاهزاده تیموری) در سده نهم هجری در هرات تهیه شد. این قرآن با سرلوح‌های عظیم و ظرافت خیره‌کننده در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود (آژند، ۱۳۸۶).

• شاهنامه شاه تهماسبی: این شاهنامه باشکوه دوره صفوی، علاوه بر نگاره‌هایش، به خاطر حاشیه‌های مذهب با نقوش ختایی و اسلیمی و سرلوح‌های پرکار شهرت دارد (پوپ، ۱۳۸۷).
• قرآن‌های عظیم ایلخانی: قرآن‌های بزرگ‌اندازه (با ابعاد بیش از ۷۰ در ۵۰ سانتی‌متر) که با طلاکاری انبوه آراسته شده‌اند و در موزه‌های جهان پراکنده‌اند (گری، ۱۳۷۹).
• مرقع گلشن: مجموعه‌ای نفیس از صفحات خوشنویسی، نگارگری و تذهیب از دوره‌های مختلف که در کتابخانه کاخ گلستان تهران نگهداری می‌شود و تنوع سبکی تذهیب را به نمایش می‌گذارد.

استادان معاصر تذهیب

در دوره معاصر، هنرمندانی با تلاش فراوان به احیا و تداوم این هنر پرداختند. از چهره‌های شاخص می‌توان به محمدعلی زاویه، از پیشگامان آموزش آکادمیک تذهیب در ایران، اشاره کرد. زاویه با تدریس در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، نسل جدیدی از مذهبان را پرورش داد و مبانی این هنر را به صورت نظام‌مند تدوین نمود. همچنین، خوشنویسان برجسته‌ای چون یدالله کابلی خوانساری نیز در آثار خود از تذهیب بهره گرفته‌اند و به این ترتیب پیوند خط و تذهیب را در دوران معاصر حفظ کرده‌اند. هنرمندان متعدد دیگری نیز در سراسر ایران به خلق آثار تذهیب مشغول‌اند و این میراث کهن را زنده نگه داشته‌اند.

تفاوت تذهیب با مفاهیم مشابه

• تذهیب و تشعیر: تشعیر تزئینی حاشیه‌ای است که معمولاً با طلا و شامل نقوش جانوران، پرندگان و مناظر طبیعی (فیگوراتیو) می‌شود. در مقابل، تذهیب عمدتاً بر نقوش انتزاعی گیاهی و هندسی تمرکز دارد و می‌تواند در سرلوح و بخش‌های دیگر نیز باشد (آژند، ۱۳۸۶).
• تذهیب و نگارگری: نگارگری (مینیاتور) هنر تصویرسازی با نمایش انسان، حیوان و بنا است، اما تذهیب هنری انتزاعی و مبتنی بر نقوش گیاهی و هندسی است. این دو در نسخ خطی مکمل یکدیگرند.
• تذهیب و جدول‌کشی: جدول‌کشی ترسیم خطوط جداکننده بخش‌های صفحه است و می‌تواند جزئی از فرایند تذهیب باشد، اما به تنهایی تذهیب محسوب نمی‌شود.
• تذهیب و افشان‌گری: افشان‌گری پاشیدن ذرات ریز طلا به صورت تصادفی روی کاغذ است، در حالی که در تذهیب، طلا با طرحی دقیق و در قالب نقوش مشخص به کار می‌رود.

نکات طراحی در تذهیب

برای علاقه‌مندان به یادگیری طراحی تذهیب، توجه به این نکات ضروری است:

• طراحی اسلیمی و گردش‌ها: اساس کار، گردش‌های اسپیرال است. یک گردش خوب باید از جایی آغاز و به شکلی ظریف محو شود. ضخامت خط نیز باید به تدریج تغییر کند.
• ترکیب‌بندی و تقسیم فضا: صفحه بر اساس یک نظام هندسی به بخش‌های متن، حاشیه و کتیبه تقسیم می‌شود. ایجاد تعادل میان فضای پر و خالی، اصلی حیاتی برای زیبایی کار است.
• رنگ‌شناسی: تضاد طلا و لاجورد پایه رنگ‌شناسی تذهیب است. توزیع متعادل رنگ‌های گرم (طلا، شنگرف) و سرد (لاجورد، زنگار) باید با دقت انجام شود.
• تکنیک‌های طلاگذاری: انتخاب بین طلای ورق‌ای (برای سطوح بزرگ) و طلای محلول (برای جزئیات ریز) تأثیر زیادی بر جلوه نهایی اثر دارد.
• ابزارها: قلم‌موهای ظریف، مسطره، پرگار، مهره صیقل و تخته رسم از ابزارهای اصلی یک مذهب هستند و کیفیت آن‌ها بر دقت کار تأثیر مستقیم دارد.

جمع‌بندی

تذهیب بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت بصری فرهنگ ایرانی-اسلامی است. این هنر که با طلا، رنگ‌های طبیعی و نقوش اسلیمی، ختایی، ترنج، لچک و شمسه جان می‌گیرد، در طول سده‌ها بستر درخشانی برای کتاب‌آرایی، خوشنویسی و نگارگری بوده است. ثبت جهانی آن در یونسکو نشان داد که این میراث کهن، همچنان در عصر معاصر زنده، ارزشمند و الهام‌بخش است.

امروزه تذهیب راه خود را به عرصه‌های نوینی چون طراحی گرافیک و تولیدات دیجیتال باز کرده و نسل جدیدی از هنرمندان و طراحان را شیفته خود ساخته است. اگر به استفاده از این نقوش در پروژه‌های طراحی خود علاقه‌مند هستید، «نقش ایران» به عنوان بزرگ‌ترین مرجع فایل‌های وکتور هنرهای سنتی ایران، مجموعه‌ای گسترده و باکیفیت از طرح‌های ترنج، شمسه، لچک، حاشیه، کتیبه و سایر نقوش تذهیب را برای دانلود در دسترس شما قرار داده است.

سوالات متداول

۱. تذهیب چیست؟

تذهیب هنر طلاکاری و تزئین صفحات کتاب‌های خطی، قرآن‌ها و قطعات خوشنویسی با نقوش اسلیمی و ختایی و رنگ‌های طبیعی است.

۲. تفاوت تذهیب با نگارگری چیست؟

تذهیب هنری انتزاعی و مبتنی بر نقوش گیاهی و هندسی است، اما نگارگری (مینیاتور) به تصویرسازی انسان، حیوان و مناظر می‌پردازد.

۳. مهم‌ترین نقوش تذهیب کدام‌اند؟

ترنج، لچک، شمسه، حاشیه، کتیبه و شرفه از اجزای اصلی و نقوش اسلیمی و ختایی نیز پایه‌های طراحی تذهیب هستند.

۴. دوره اوج تذهیب ایرانی چه زمانی بود؟

دوره‌های ایلخانی، تیموری و صفوی را می‌توان دوران شکوفایی تذهیب ایرانی با مکاتب مختلف در تبریز، هرات، شیراز و اصفهان دانست.

۵. طلا در تذهیب چگونه استفاده می‌شود؟

به دو روش اصلی: ورق‌ای (چسباندن برگ نازک طلا) و محلول (ترکیب پودر طلا با صمغ و اجرا با قلم‌مو).

۶. تذهیب چه کاربردی در طراحی معاصر دارد؟

نقوش تذهیب امروزه در طراحی گرافیک، چاپ پارچه، کاشی‌کاری، طراحی داخلی و تولید فایل‌های وکتور برای لیزر و CNC کاربرد فراوان دارد.

۷. ابزارهای اصلی تذهیب چیست؟

قلم‌موهای ظریف، مسطره، پرگار، مهره صیقل، و تخته رسم از ابزارهای اصلی یک مذهب هستند. ماده اصلی نیز طلا و رنگ‌های طبیعی مانند لاجورد است.

۸. یادگیری تذهیب چقدر زمان می‌برد؟

یادگیری اصول اولیه طراحی و رنگ‌گذاری ممکن است چند ماه طول بکشد، اما رسیدن به مهارت حرفه‌ای مستلزم چندین سال تمرین مداوم است.

۹. فرق تذهیب ایرانی با عثمانی چیست؟

تذهیب ایرانی تعادل اسلیمی و ختایی و فضای خالی دارد، در حالی که تذهیب عثمانی رنگ‌های تندتر، نقوش ختایی غالب و طلاکاری گسترده‌تری دارد.

۱۰. آیا تذهیب در یونسکو ثبت شده است؟

بله، هنر تذهیب در دسامبر ۲۰۲۳ به عنوان میراث مشترک ایران، ترکیه، آذربایجان و ازبکستان در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت جهانی شد.

۱۱. تذهیب چه تفاوتی با نقاشی دارد؟

تفاوت اصلی در مواد (استفاده غالب از طلا و رنگ‌های معدنی در تذهیب)، موضوع (انتزاعی در برابر فیگوراتیو) و هدف (تزئین نسخ خطی در برابر خلق اثر مستقل) است.

۱۲. یک تذهیب ساده از کجا شروع می‌شود؟

از طراحی گردش‌های اسپیرال و اسلیمی ساده شروع می‌شود، سپس به ترکیب‌بندی ترنج و لچک و در نهایت رنگ‌گذاری و طلاکاری می‌رسد.

منابع

برای تدوین این مقاله از منابع و مراجع معتبر تاریخ هنر ایران و اسلام استفاده شده است:

• UNESCO (2023). Nomination file for the inscription of the art of illumination (Tazhib) on the Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage, 18th session. صفحه رسمی یونسکو
• آژند، یعقوب (۱۳۸۶). کتاب‌آرایی در تمدن اسلامی. تهران: انتشارات سمت.
• پوپ، آرتور آپهام (۱۳۸۷). شاهکارهای هنر ایران. ترجمه پرویز ناتل خانلری، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
• گری، بازیل (۱۳۷۹). هنر ایران. ترجمه عربعلی شروه، تهران: انتشارات توس.
• فضائلی، حبیب‌الله (۱۳۸۳). اطلس خط و خطوط. اصفهان: انتشارات مشعل.
• موزه آستان قدس رضوی. گنجینه قرآن‌های نفیس. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.